Whisky is volgens sommigen één van de beste dingen die de mensheid ooit is overkomen. Er zijn veel smaakvariaties van de drank en deze kan ook in verschillende kleuren voorkomen.
Als onderdeel van het traditionele verouderingsproces wordt whisky meestal in eikenhouten vaten bewaard, die helpen om de scherpe smaak van whisky te verminderen en er een ander smaakelement aan toe te voegen. Zo krijgt whisky dan ook zijn traditionele bruine kleur.
De kleur vertelt je daarom vooral iets over het vat: hoe lang de whisky erin lag, welk hout het was en hoe vaak dat vat al eerder gevuld is. Daarom is witte whiskey, die niet in een vat heeft gerijpt, zo helder als water. Een donkere whisky rijpte vaak langer, maar zeker weten doe je het niet, want een beetje karamel mag de kleur bijsturen. Zie de kleur dus als een aanwijzing en niet als bewijs.
Witte whisky
Maar wist je dat whisky, als het uit de distilleerketel komt, eigenlijk kleurloos of wit is. Witte whisky of ‘white dog’ zoals het in de Verenigde Staten liefkozend wordt genoemd, is dan ook ongerijpte whisky. Maar laat je echter niet misleiden door de kleur van witte whisky, want het bevat een hoog alcoholgehalte en is echt niet voor watjes. Witte whisky wordt meestal voor simpele cocktails gebruikt.
Whisky wordt traditioneel gemaakt door graanpuree te vergisten en te laten rijpen. Granen zoals mais, gerst, rogge en tarwe vormen daarbij de essentiële bouwstenen van alle whisky, dus ook de witte whisky.
Is witte whiskey wel echte whiskey?
Voor de wet in de Europese Unie niet. De Europese regels voor sterkedrank (verordening 2019/787, bijlage I) bepalen dat whisky minstens drie jaar rijpt in houten vaten van maximaal 700 liter. Een distillaat dat rechtstreeks uit de ketel in de fles gaat, haalt die drie jaar niet en mag in de EU dus niet als whisky of whiskey op het etiket.
Witte whiskey, in het Engels white whiskey, is dus vooral een Amerikaans begrip. Proef je hem, dan proef je vooral het graan, want het hout heeft er nog niets aan toegevoegd. Zo laat witte whiskey goed zien hoeveel van de smaak en kleur van gewone whisky uit het vat komt.
De diverse tinten van whisky
Whisky kan van helder tot roodbruin in kleur variëren. Daar ergens tussenin bevindt zich een diepe koperkleur, wat de tint is die veelal het meest met de drank geassocieerd wordt. Aan het lichtere uiteinde van het whisky kleurspectrum bevinden zich lichtgoud en geel, terwijl de tawny, mahonie en kastanje tinten meer aan de donkere kant voorkomen.
De kleur van whisky kan heel veel belangrijke inzichten onthullen over hoe het precies gemaakt is en ook wat je van de smaak van de drank verwachten kunt. De donkere varianten zijn vaak ouder en hebben daardoor een meer robuuste smaak.
Die kleur goed bekijken is de eerste stap als je whisky proeft: houd het glas tegen een witte achtergrond zoals een vel papier en vergelijk twee whisky’s naast elkaar. Het verschil tussen lichtgoud en koper zie je dan direct.
Een natuurlijke kleur, of niet
Laat je niet altijd door wat je ziet verleiden, want het ‘E150a karamel additief’ kan soms gebruikt worden om een rijke diepe kleur in een whisky te produceren. Dit om zo een hoge leeftijd of rijping te suggereren! De whisky’s met de vermelding ‘geen toegevoegde kleur’ of ‘natuurlijke kleur’ worden daarentegen als pure producten beschouwd.
Meer dan karamel mag er ook niet in. Volgens de Europese regels mag een maker aan whisky alleen water en karamel toevoegen, die karamel uitsluitend voor de kleur. Ook de Schotse regels, de Scotch Whisky Regulations 2009, staan naast water alleen karamel voor de kleur toe. Ze eisen daarbij dat Schotse whisky de kleur, geur en smaak behoudt die uit de grondstoffen, het stoken en de rijping komen.
Of er karamel in zit, lees je niet altijd op het etiket. Op Duitse flessen kom je de vermelding ‘mit Farbstoff’ (met kleurstof) tegen. Een Duitse blend in de supermarkt meldt het bijvoorbeeld als ‘Mit Farbstoff: E150A’. Wil je een whisky ohne Farbstoff, dan is dat de vermelding om op te letten.
De invloed van rijping op de kleur
Bij de pure producten wordt de kleur van de whisky dus tijdens de rijping in de eikenhouten vaten bepaald. Gedurende deze rijpingstijd hebben verschillende factoren een invloed op het distillaat en ook op de kleur van de whisky. Je kunt hierbij denken aan:
- De duur van de rijping. Des te langer de drank met het hout van het vat in contact is, des te intenser de kleur.
- Het type vat. De meeste vaten bestaan uit gebruikte bourbon of sherryvaten (in Schotland) of vers gebrande eikenhouten vaten (in de Verenigde Staten). Elk type houten vat verstrekt een kenmerkende kleur aan de whisky.
- Het aantal eerdere rijpingen. De gebruikte vaten worden meestal meer dan eens voor rijping gebruikt. Bij elke rijping onttrekt het distillaat kleur aan het hout. Er is dus na elke rijping minder kleurstof beschikbaar.
- De grootte van het vat. Des te kleiner het vat, des te intenser het contact van het distillaat met het hout is. Het rijpt dan sneller en neemt ook sneller de kleur op.
- De rijpingstemperatuur. De oplosbaarheid van de kleurstoffen neemt met de temperatuur toe, waardoor het destillaat bij hogere temperaturen sneller een kleur in zich opneemt.
In feite geeft de ronde, houten behuizing van de natuurlijke kleur whisky’s het voor 60 procent haar smaak en 100 procent haar echte kleur. Dus de volgende keer als jij een glas van dit ‘levenswater’ heft, dan weet je dat die machtige houten vaten hun unieke organische stempel op de drank gedrukt hebben.
Wat de kleur van whiskey je wel en niet vertelt
Met de factoren hierboven in je achterhoofd lees je een glas al een stuk beter. Een paar vuistregels:
- Helder of bijna kleurloos: ongerijpt of heel kort gerijpt, zoals witte whiskey.
- Lichtgoud tot geel: vaak een vat dat al eerder gevuld is of een korte rijping.
- Koper tot roodbruin: een lange rijping of een vat dat nog veel kleur aan de whisky kon afgeven.
De leeftijd lees je niet uit de kleur af: die staat op het etiket als de maker hem vermeldt, terwijl karamel een jonge whisky ouder kan laten lijken. Ook de rooksmaak zie je niet aan de kleur, want die komt van de turf waarmee de mout gedroogd wordt en niet van het vat. Een lichte whisky kan dus flink rokerig zijn.
Kleur beoordeel je het best in een helder, onversierd whiskyglas, want in gekleurd glas zie je de echte tint niet. Zet je daarin twee soorten whisky naast elkaar, dan oefen je meteen met wat je in dit artikel las: welke rijpte langer en welke heeft misschien wat karamel gekregen?